Edirnekapı’nın Sessiz Mücevheri: KARİYE

İstanbul’un yedi tepesinden birinde, kadim surların gölgesinde, geçmişin tüm yorgunluğunu üzerindeki zarafetle atan bir yapı yükselir: Kariye. Kimileri için bir "kır kilisesi" (Chora), kimileri içinse Doğu Roma’nın son görkemli vedası... 

Bugün Kariye, sadece bir mimari yapı değil; özellikle Bizans sanatının son dönemine ait mozaikler ve kubbelerinden süzülen fresklerle adeta taşlaşmış bir sanat tarihi kitabıdır. İsa'nın hayatı, Meryem'in hikayesi ve azizlerin tasvirleriyle,  ziyaretçisini 14. yüzyılın o eşsiz estetik uyanışına davet eden eşsiz bir görsel anlatı sunar.

Zamanın ve Sanatın Işıkla Dansı

Tarihin Katmanlarında Bir Yolculuk

Kariye’nin hikâyesi 6. yüzyıla, İmparator Justinianus dönemine kadar uzanır. Ancak bugün hayranlıkla izlediğimiz o muazzam çehre, 14. yüzyılda Sarayın Hazine Nazırı Theodoros Metokhites’in dokunuşuyla şekillenmiştir. Latin istilasının yıkıcı izlerini silmek isteyen Metokhites, burayı adeta bir sanat galerisine dönüştürmüş; kuzeydeki ek binayı, dış narteksi ve o büyüleyici şapeli (Parekklesion) yapıya armağan etmiştir. 1453’te İstanbul’un fethiyle birlikte; 1511'de Vezir Hadım Ali Paşa tarafından cami olarak şehre hizmet veren, Cumhuriyet'in ilanını izleyen yıllardan sonra ise müze olarak kapılarını dünyaya açan bu mekan, bugün yeniden hem ibadet hem de ziyaret merkezi olarak tarihin yaşayan bir tanığıdır.

*

*

Khalke İsa'sı ve Meryem Ana

Kariye’ye adım attığınızda sizi karşılayan şey, alışılagelmişin dışında bir canlılıktır. Burada İncil tasvirleri; çileden ve karanlıktan uzak, umut dolu aydınlık tonlarla işlenmiştir. 14. yüzyıl Bizans sanatının, yani Paleologos Rönesansı’nın en nadide örnekleri buradadır. Figürlerdeki plastik derinlik, hareketlerin doğallığı ve o naif renk seçimi, sanki İtalyan Rönesansı ile eş zamanlı bir uyanışın müjdecisidir.

Dışarıdan durgun görünen ama hareketli mimari çizgileriyle içerideki fırtınayı fısıldayan yapı, adeta bir giriş kapısıyla dünyevi olanı geride bırakmanızı ister. Girişteki Cana’da Düğün mozaiği, neşeli çizgileriyle sizi karşılar. Ana kapının üzerinde ise, bu ihtişamın mimarı Metokhites, elinde kilisenin bir maketiyle İsa’ya şükranlarını sunarken tasvir edilmiştir.

Taşın ve Rengin Şiiri

Naos'un büyük ana kapısı üzerindeki mozaikte

Meryem'in Ölümü canlandırılmış.

Meryem’in 'Sessizliği' Ölümü

Kariye’nin koridorlarında yürümek, adeta bir biyografiyi okumak gibidir. Kronolojik bir sırayla dizilen mozaikler, Hz. Meryem’in İncil’de yer almayan gizemli çocukluğunu ve Hz. İsa’nın mucizelerini anlatır. Şapelde (Parekklesion) ise freskler dile gelir. 

Anastasis (Diriliş) Sahnesi

Buradaki en sarsıcı sahne kuşkusuz Anastasis (Diriliş) sahnesidir: 

Oldukça etkileyici olan bu sahnede; Apsis yarım kubbesinde İsa, Adem ve Havva’yı lahitlerinden çekip çıkarırken, ayaklarının altında cehennemin kırılmış kapıları ve bağlanmış iblisler görülür. Ölümün yenilgiye uğratıldığı bu sahne, sanat tarihinin en güçlü betimlemelerinden biri olarak değerlendirilir.

*

Kubbenin Gizemi ve Çevrenin Sükuneti

Yandaki ek şapelde dini konular fresklere işlenmiş.
Kilise'nin ve sarayın ileri gelenlerin figürleri dikkat çekici betimlenmiş. 

*

Kadrajımıza sadece kutsal figürler değil,
mermer duvarların arasına gizlenmiş bir sürüngen fosili de giriyor!
Bu fosil bize, Kariye’nin doğayla ve zamanla olan 
kadim bağını hatırlatıyor.

*

YÜKSEK KASNAKLI KUBBE

Kubbenin tavanlarında;
 İsa'nın çölde şeytan tarafından ayartılmaya çalışılması mozaiyi,
Kemerlerinde Tevrat'tan alınmış bazı sahneler ve daha fazlası...yer alıyor. 

Güney kubbe tepesinde
İsa ve altında İsa'nın ecdatları mozaikleri

İç narteksin kubbe yüzeyinde ortada;
Meryem ve bebek İsa tasviri 
16 dilime ayrılmış etrafında ise
Hz Meryem'in Atalarının figürleri
yer almaktadır.

Başınızı yukarı kaldırdığınızda, yüksek kasnaklı kubbenin yumuşak kıvrımları sizi selamlar. Meryem ve İsa’nın çevresini saran 12 melek, gökyüzünün ihtişamını taş mekana taşır. Koimesis (Meryem’in Ölümü) sahnesinin o duru yalınlığı ile Son Yargı’nın büyüleyici etkisi arasında gidip gelirken, zamanın nasıl geçtiğini anlamazsınız.

Kariye’den dışarı çıktığınızda, sizi Edirnekapı’nın o kendine has ahşap evleri ve huzurlu sokakları karşılar. Geçmişin izleri sadece duvarlarda değil, bu mahallenin havasında da asılı kalmıştır.

*

Kariye'nin çevresindeki ahşap mekânlar
çok fotojenik :)

Bu taş mekana dokunmak, duvarlardaki hikayeleri sesli bir rehber eşliğinde dinlemek, sadece bir müze gezisi değil; ruhun ve tarihin derinliklerine yapılan bir yolculuktur. Şimdi, Kariye’nin ışığında, tarihe dokunmanın tam zamanı.

Esin Bozdemir

Ziyaretçiler İçin Notlar:

Kariye, bugün hem bir ibadethane hem de bir kültür mirası olarak kapılarını açmaktadır.

• Ziyaret Saatleri: Haftanın her günü 09:00 - 18:00 saatleri arasında ziyaret edilebilir.
• Önemli Hatırlatma: Cuma günleri sadece ibadete açık olduğundan turistik ziyaretlere kapalıdır. Cumartesi'den Perşembe'ye kadar ise turistik geziye uygundur.
• Giriş: Türk vatandaşları için ücretsiz olan yapıya, yabancı ziyaretçiler 20 € karşılığında girebilmektedir.

Yardımcı Kaynak: Kariye Müzesi
Müze Gen- Tlf: (0212) 512 23 20

NOT: Bu yazımın ilk yayım tarihi 2014'tür.  İlk ziyaret ettiğimizde sadece müze olarak hizmet sunan, günümüzde ise
ibadethane olarak da hizmet veren Kariye yazımın yeni güncellenmiş halidir. 

****

Bir de İZNİK'e Şarap Tanrısı Dionysos'un Kentinde
Tarihin izlerini sürmek ister misiniz?